Audiobook: Janusz Andrzej Zajdel, CYLINDER VAN TROFFA, 1CD - MP3

Janusz Andrzej Zajdel to osobliwa postać polskiej literatury science-fiction. Talentem pisarskim i wizjonerskim dorównujący Stanisławowi Lemowi, nie dostąpił jednak (wątpliwego, być może) zaszczytu wchłonięcia przez świadomość mainstreamową. Sam "Cylinder van Troffa" wytrzymuje porównanie z Lemem, w warstwie fabularnej snując opowieść o powracającym z długiej podróży międzygwiezdnej zespole badaczy. Ludzie ci zastają na Ziemi oraz na Księżycu zupełnie inny porządek społeczny niż ten, który znali sprzed wyprawy. Ludzie z Księżyca to sterowane i odgórnie regulowane społeczeństwo, hermetycznie zamknięte i pozbawione swobód. Ziemia zaś to prawdziwy raj: każdy ma dostęp do żywności czy mieszkań, zniesiono obowiązek pracy. Ludzkość jednak opanowały marazm i poczucie beznadziei, których przyczyna dopiero ma się wyjaśnić...

Sama opowieść jest tylko pretekstem do przemyśleń - społecznych, politycznych, psychologicznych. Tu właśnie tkwi ten wspomniany niewykorzystany potencjał. Wiele poruszonych wątków aż prosi się o rozwinięcie. Moje myśli często ślizgały się po takich osieroconych motywach, pozostawionych przez autora samym sobie. Miałem chęć je rozwijać, interpretować, szukać odpowiedzi, których sam Zajdel poskąpił. Każda postać, każde miejsce i sytuacja tętni tu możliwością metaforycznego zrozumienia nas samych poprzez swą rolę w tym dziwnym, wymyślonym świecie. Warto dać sobie zezwolenie na takie wycieczki wyobraźni, dzięki temu "Cylinder" da nam znacznie więcej, niż przekazać może sama jego treść.

A co z "fantastyką lat osiemdziesiątych"? To, poza wieloma innymi znaczeniami, swoista "naiwność technologiczna" w warstwie słownej książek s-f z tego okresu. Oczywiste dla nas elementy życia (choćby komunikacja: telefon komórkowy czy Internet) nie były wtedy jeszcze nawet w sferze... no właśnie, fantastyki. Dokumentem tych niezbyt odległych przecież czasów są obecne w "Cylindrze", archaicznie dziś brzmiące perełki słowne. Wywołują uśmiech, ale też pokazują jak szybko zmienia się dzisiejsza technologia. A tym samym, jak ciężko być pisarzem science-fiction bliskiej przyszłości. Zajdel mistrzowsko i jakby bez wysiłku poradził sobie na tym gruncie, tekstu słucha się bardzo dobrze nawet mimo upływu 30 lat od wydania książki. Dodatkowym smaczkiem jest wprowadzona przez Zajdla nowomowa Ziemian; pozwala ona zresztą na swobodne użycie przekleństw w tekście "Cylindra", dzięki czemu język dolin społecznych (czytaj: całej populacji planety) brzmi odpowiednio soczyście. Próbki w tytule recenzji.

Na koniec parę słów o samym audiobooku i jakości nagrania. Bez ceregieli: czapki (cylindry?) z głów przed panem Łukaszem Nowickim. Czytający lwią część książki aktor sprawdza się rewelacyjnie. Jego głos zmusza rozbiegające się podczas słuchania myśli do skupienia w jednym punkcie - na czytanej fabule. To słuchanie naprawdę wciąga, chce się wysłuchać jeszcze jednego odcinka, potem jeszcze jednego... To wynik w równej mierze kunsztu pisarskiego Janusza A. Zajdla, jak i głosu Nowickiego, wyrazistego, czystego, unikającego przesadnej interpretacji. Aktor wspierany jest ścieżką dźwiękową, stonowaną, pozostającą w tle, a przy tym cieszącą ucho, wprowadzającą szczyptę potrzebnego urozmaicenia. To przyjemność, kiedy zamiast zwiększać głośność (w celu lepszego zrozumienia słuchanego tekstu) świadomie ścisza się nagranie i skupia na przeżywaniu słuchowiska. Na minus zaliczyć można powtarzanie tego samego motywu muzycznego w każdej sytuacji (strach, wspomnienie, zastanowienie...); zamysł był jednak prawdopodobnie taki, aby akcentować po prostu ważniejsze fragmenty, a tę akurat rolę muzyka spełnia dobrze. Ocenę obniża też projekt graficzny pudełka. Bardzo ładną grafikę psują oczobitnie czerwone róże - wprawdzie to motyw z książki, ale przedstawiony zbyt natarczywie, jakby był częścią zupełnie innej okładki.

Och, zapomniałbym o samym cylindrze. Tak, jest punktem centralnym fabuły. Wewnątrz cylindra czas płynie nieskończenie szybciej niż poza nim, co umożliwia swoiste podróże w czasie (lub raczej "podróże na przeczekanie"). To efekt łączenia pisarstwa z wiedzą (Zajdel był z wykształcenia fizykiem). Do przemyśleń cylinder wnosi jednak niewiele, pozostając w zasadzie wyłącznie ciekawym gadżetem. Oczywiście szatańskim, jak na profesora "Mefisto" van Troffa przystało.